ބަޖެޓް ހެދުން، ފައިސާ ރައްކާކުރުން، ދަރަނި މެނޭޖްކުރުން — މިއީ ކޮންމެ ދިވެހި ރައްޔިތަކު ވެސް ދަންނަން ޖެހޭ ހުނަރުތަކެކެވެ. ނަމަވެސް ޙަޤީޤަތަކީ ރާއްޖޭގައި ފައިނޭންޝަލް ލިޓަރަސީ ނުވަތަ މާލީ ހޭލުންތެރިކަން އޮތީ ކަންބޮޑުވާ ދަރަޖައެއްގައި ކަމެވެ.

މޯލްޑިވްސް މަނިޓަރީ އޮތޯރިޓީ (އެމްއެމްއޭ) އިން 2026-2030 އަށް ކަނޑައެޅި ނޭޝަނަލް ފައިނޭންޝަލް އިންކްލޫޝަން ސްޓްރެޓެޖީ އިން ހާމަވާ ގޮތުގައި، ރާއްޖޭގެ އާބާދީގެ ބޮޑު ބައެއް ރަސްމީ މާލީ ނިޒާމުގެ ތެރެއަށް ފުރިހަމައަށް ވަދެފައެއް ނުވެއެވެ. އަންހެނުންގެ %14 ގައި ބޭންކް އެކައުންޓެއް ނެތް އިރު، ފިރިހެނުންގެ ތެރެއިން އެ ނިސްބަތް ހުރީ %5 ގައެވެ. އަންހެނުންގެ މެދެއިން އާމްދަނީ ހުރީ 6،000 އާއި 10،000 ރުފިޔާއާ ދެމެދުގައި ކަމަށްވާ އިރު، ފިރިހެނުންގެ މެދެއިން އާމްދަނީ ހުރީ 10،000 އާއި 15،000 ރުފިޔާއާ ދެމެދުގައެވެ.

މާލީ އިދާރާތަކުން ލޯނު ނެގުމުގައި ވެސް ޖިންސީ ފަރަޤު ބޮޑެވެ. މާލީ އިދާރާތަކުން ފައިސާ ދައްކައިގެން ލޯނު ނެގުމުގައި އަންހެނުން %22 ފަހަތުގައި އުޅޭ އިރު، އިންޝުއަރެންސް ގެންގުޅޭ މީހުންގެ ތެރެއިން އެންމެ %26 އަކީ އަންހެނުންނެވެ.

މާލީ ހޭލުންތެރިކަން ނެތް ވެށްޓެއްގައި ގިނަ މައްސަލަތަކެއް ފެންމަތިވެއެވެ. ބޭނުންނުވާ ތަކެއްޗަށް ފައިސާ ހޭދަކުރުމާއި، ކްރެޑިޓް ކާޑުގެ ދަރަނި ބޮޑުވުމާއި، ރައްކާކުރާނެ ފައިސާ ނެތުމާއި، ކުއްލި ޚަރަދުތަކަށް ތައްޔާރު ނުވެވުން ފަދަ ކަންކަމެވެ. ރާއްޖޭގެ ގޭބީސީ ފެންވަރުގައި ބެލިޔަސް ގިނަ ޢާއިލާތައް ދިރިއުޅެނީ މުސާރައިން މުސާރައަށް ކަމީ ފެންނަން އޮތް ޙަޤީޤަތެކެވެ.

މި ދާއިރާގައި ކުރެވެމުން އަންނަ މަސައްކަތްތައް ވެސް ފާހަގަކޮށްލަން ޖެހެއެވެ. އެމްއެމްއޭ އިން 2026 ވަނަ އަހަރުގެ ގްލޯބަލް މަނީ ވީކް ފާހަގަކުރީ ފައިސާ ރައްކާކުރުމާއި ހޭދަކުރުމާ ބެހޭ ގޮތުން ޒުވާނުންނަށް އަމާޒުކޮށް ޚާއްޞަ ހަރަކާތްތަކެއް ބާއްވައިގެންނެވެ. ބީއެމްއެލް އިން ވިސާއާ ގުޅިގެން ފެށި މާލީ ހޭލުންތެރިކަމުގެ ޤައުމީ ޕްރޮގްރާމުގެ ދަށުން ސްކޫލްތަކާއި ކުދި ވިޔަފާރިތަކަށް ބަޖެޓް ހެދުމާއި ފައިސާ ރައްކާކުރުމާއި ދަރަނި ބެލެހެއްޓުން ދަސްކޮށްދެމުން ގެންދެއެވެ. ފާއިތުވި އަހަރެއްހާ ދުވަހުގެ ތެރޭގައި ބީއެމްއެލް އިން 200 އަށް ވުރެ ގިނަ މާލީ ހޭލުންތެރިކަމުގެ ސެޝަން ހިންގާފައިވެއެވެ.

ރާއްޖޭގައި ސްމާޓްފޯނާއި އިންޓަނެޓް ބޭނުންކުރާ ނިސްބަތް ވަރަށް މަތީގައި ހުރި ނަމަވެސް، ޑިޖިޓަލް މާލީ ޚިދުމަތްތައް ބޭނުންކުރުމުގައި ހޭލުންތެރިކަން ދަށެވެ. 36 އަހަރުން ދަށުގެ މީހުންގެ %97 މޮބައިލް އިންޓަނެޓް ބޭނުންކުރި ނަމަވެސް، އޮންލައިން ސްކޭމްތަކާއި ފިޝިން ފަދަ ނުރައްކާތަކުން ރައްކާތެރިވާން ގިނަ ބަޔަކު ނުދަނެއެވެ. ފަވަރާ ފަދަ ޑިޖިޓަލް ޕޭމަންޓް ނިޒާމުތައް ތަޢާރަފުވެގެން ދިޔުމާ އެކު، ޑިޖިޓަލް މާލީ ޚިދުމަތްތައް ރައްކާތެރިކޮށް ބޭނުންކުރާނެ ގޮތް ދިވެހިންނަށް ދަސްކޮށްދިނުން ވެސް ވަރަށް މުހިންމެވެ.

މާލީ ހޭލުންތެރިކަން އިތުރުކުރުމަކީ ހަމައެކަނި ސަރުކާރުގެ ޒިންމާއެއް ނޫނެވެ. ކޮންމެ ފަރުދަކަށް ވެސް ކުދި ފިޔަވަޅުތަކެއް އެޅިދާނެއެވެ. މުސާރައިން ވަކި ޢަދަދެއް ކޮންމެ މަހަކު ރައްކާކުރުމާއި، ބޭކާރު ޚަރަދުތައް ދެނެގަތުމާއި، ދަރަނި ނެގުމުގެ ކުރިން އެކަމުގެ ބުރަ އެނގި ހުރެ ނެގުމާއި، ދަރިންނަށް ކުޑައިރުއްސުރެ ފައިސާގެ އަގު ދަސްކޮށްދިނުން ފަދަ ކަންކަމެވެ.

ރާއްޖެ ފަދަ ކުޑަ އިޤްތިޞާދެއް ބޮޑެތި ގޮންޖެހުންތަކާ ކުރިމަތިލާ ދުވަސްވަރެއްގައި، ކޮންމެ ރައްޔިތެއްގެ މާލީ ހޭލުންތެރިކަން ވެސް ޤައުމީ އިޤްތިޞާދީ ދުޅަހެޔޮކަމާ ގުޅިފައިވެއެވެ.