ޔަމަނުގެ ހޫޠީންނާއި ސަޢޫދީ ޢަރަބިއްޔާއާ ދެމެދު ފާއިތުވި ހަތަރު އަހަރު ދެމިއޮތް ފިނި ހަމަޖެހުން ރޫޅި، ދެ ފަރާތުގެ ދެމެދުގައި ފުޅާ ދާއިރާއެއްގައި ހަނގުރާމަ ފެށިއްޖެއެވެ.

ހޫޠީން ސަޢޫދީގެ ތެލުގެ ތަންތަނަށް މިސައިލާއި ޑްރޯނުން ހަމަލާދެމުންދާއިރު، ސަޢޫދީން ދަނީ ޔަމަނުގެ އެތެރެއަށް ޖައްވީ ހަމަލާތައް ދެމުންނެވެ.

މިއީ 2022 ވަނަ އަހަރު އދ. މެދުވެރިވެގެން ހަނގުރާމަ ހުއްޓާލި ފަހުން ފެނުނު އެންމެ ނުރައްކާތެރި ކުރިމަތިލުމެވެ. މިހާތަނަށް ޔަމަނުގައި 1,000 އަށްވުރެ ގިނަ ފުރާނަ ގެއްލި، ސެޕްޓެމްބަރު މަހުގެ ކުރީކޮޅުން ފެށިގެން 125,000 މީހުން ގެދޮރު ދޫކޮށް ގޮސްފައިވާ ކަމަށް އދ. އިން ބުނެއެވެ.

ކަން ފެށުނީ މިދިޔަ ޖުލައި މަހުގެ 13 ވަނަ ދުވަހުއެވެ. އީރާނުގެ މަހާން އެއަރގެ ފްލައިޓެއް، އިސްލާމިކް ރިވޮލިއުޝަނަރީ ގާޑް ކޯގެ ކޮމާންޑަރުންނާއި ހަތިޔާރު ހިފައިގެން ޞަންޢާ އެއަރޕޯޓަށް ޖެއްސުމަށް މަސައްކަތްކުރި ކަމަށް ބުނެ، ޔަމަނު ސަރުކާރުގެ ފައުޖުތަކާއި ސަޢޫދީން އެ އެއަރޕޯޓްގެ ރަންވޭ ހަލާކުކޮށްލިއެވެ. އޭގެ ފަހުން ހޫޠީން އިޢުލާނުކުރީ ހަނގުރާމަ ހުއްޓާލުމުގެ އެއްބަސްވުން ނިމުނު ކަމަށެވެ.

އޭގެ އަނެއް ދުވަހު، އެމެރިކާއިން އީރާނާ ދެކޮޅަށް ކަނޑުގެ ހިޞާރު އަލުން ޤާއިމުކުރިއެވެ. އެއާއެކު ބާބުލް މަންދަބު ކަނޑުއޮޅި ބަންދުކުރަން ތައްޔާރުވުމަށް އީރާނުން ހޫޠީންގެ ކިބައިން އެދުނު ކަމަށް ރިޕޯޓްތައް ބުނެއެވެ. ޖުލައި 20 ގައި ހޫޠީން ވަނީ ސަޢޫދީއާ ދެކޮޅަށް ކަނޑުގެ ހިޞާރެއް އިޢުލާނުކޮށްފައެވެ.

އޯގަސްޓް މަހުގެ ތެރޭގައި ސަޢޫދީގެ ތެލުގެ އިންފްރާސްޓްރަކްޗަރަށް ހޫޠީންގެ ހަމަލާތައް ފެށުނެވެ. ސެޕްޓެމްބަރު 3 ގައި ޔަމަނުގެ އެތެރޭގައި ބޮޑު އަސްކަރީ ކެމްޕޭނެއް ފެށިއެވެ.

ސެޕްޓެމްބަރު 7 ގައި ބައިނަލްއަޤްވާމީ ގޮތުން ބަލައިގެންފައިވާ ޔަމަނު ސަރުކާރުން ރައްދު ހަމަލާތަކެއް އިޢުލާނުކުރުމުން، ސަޢޫދީން ޖައްވީ ހަމަލާތަކާއި ކްރޫޒް މިސައިލުން އަލްޖައުފް، އަލްބައިޟާ، މާރިބް އަދި ތަޢިއްޒަށް ހަމަލާދިނެވެ. އަލްޙަޒްމްގައި ހުންނަ ޖަލަކަށް ދިން ހަމަލާއެއްގައި ހަތް މީހުން ނިޔާވި ކަމަށް ހޫޠީން ބުނެއެވެ.

އޭގެ އަނެއް ދުވަހު ހޫޠީން ޑްރޯނާއި ބެލިސްޓިކް މިސައިލުން ސަޢޫދީގެ އަބްހާ، ޚަމީސް މުޝައިޠް، ޖީޒާން އަދި ނަޖްރާނަށް ހަމަލާދިނެވެ. އަމާޒަކަށްވީ ސަޢޫދީ އަރާމްކޯއިން ހިންގާ ތެލުގެ ތަންތަނެވެ. މި ހަމަލާތަކުގައި 73 މީހުން ޒަޚަމްވި ކަމަށާއި، އޭގެ ތެރޭގައި އަންހެނުންނާއި ކުޑަކުދިން ހިމެނޭ ކަމަށް ސަޢޫދީން ބުނެއެވެ. ތެޔޮ ރައްކާކުރާ ތަންތަނުގައި އަލިފާން ރޯވިއެވެ.

ދެން ފެނުނީ ހޫޠީން ބިމުގެ ގޮތުން ބާރުގަދަކުރަމުން ދިޔަ މަންޒަރެވެ. ސެޕްޓެމްބަރު 9 އިން 11 އަށް ހޫޠީން ވަނީ ޙޫދައިދާގެ ޙައިސްއާއި އަލްޚައުޚާ، އަދި ތަޢިއްޒުގެ މުޚާ ބަނދަރު ހިފާފައެވެ. ސެޕްޓެމްބަރު 11 ގައި ބާބުލް މަންދަބު ކަނޑުއޮޅީގެ އަނގަމަތީގައި އޮންނަ ޕެރިމް ރަށް ވެސް އެމީހުންގެ ބާރުގެ ދަށަށް ގެންދިޔައެވެ.

ބާބުލް މަންދަބަކީ ދުނިޔޭގެ ވިޔަފާރީގެ އެންމެ މުހިންމު އެއް ދޮރޯއްޓެވެ. ދުވާލަކު ގާތްގަނޑަކަށް 4.1 މިލިއަން ފީފާ ތެޔޮ، އެބަހީ ދުނިޔޭގެ ސަޕްލައިގެ ފަސް އިންސައްތަ، އެ ކަނޑުއޮޅިން ދަތުރުކުރެއެވެ. ދުނިޔޭގެ ވިޔަފާރީގެ 12 އިންސައްތަ ވެސް ދަނީ އެ މަގުންނެވެ. މީގެ އިތުރުން، އީރާނުގެ ހަނގުރާމައާ ގުޅިގެން ހޯރމޫޒް ކަނޑުއޮޅި ބަންދުވެފައި ހަ މަސް ވެއްޖެއެވެ.

ހޫޠީންގެ ޑްރޯން ހަމަލާތަކުގައި އަރާމްކޯގެ އިރު-ހުޅަނގު ޕައިޕްލައިނަށް ގެއްލުންވިއެވެ. އެއީ ދުވާލަކު ހަތް މިލިއަން ފީފާ އުފުލާ ޕައިޕްލައިނެކެވެ. އެއާއެކު އަރާމްކޯއިން އެކްސްޕޯޓްތައް ރާސް ތަންނޫރާ ބަނދަރަށް ބަދަލުކޮށް، އޭޝިއާގެ ބާޒާރަށް އަމާޒުހިފިއެވެ. ސެޕްޓެމްބަރު 18 ގައި ބްރެންޓް ކްރޫޑްގެ އަގު ހުރީ ފީފާއަކަށް 103.90 ޑޮލަރުގައެވެ.

މަސްރަޙު އެންމެ ބޮޑަށް ހޫނުވީ ސެޕްޓެމްބަރު 16 ގައެވެ. މައްކާ ކައިރިން ހޫޠީންގެ ޑްރޯނެއް ވައްޓާލި ކަމަށް ސަޢޫދީން ބުންޏެވެ. ސަޢޫދީ ކޯލިޝަންގެ ތަރުޖަމާނު ތުރުކީ އަލްމާލިކީ ބުނީ މައްކާގެ ސަލާމަތަކީ ރަތް ރޮނގެއް ކަމަށާއި، ބޭނުންވާ ފިޔަވަޅުތައް އެޅުމަށް ފަސްނުޖެހޭނެ ކަމަށެވެ.

ހޫޠީންގެ އަސްކަރީ ތަރުޖަމާނު ޔަޙްޔާ ސަރީޢު މި ތުހުމަތު ދޮގުކުރިއެވެ. އޭނާ ބުނީ އެމީހުންގެ ހަމަލާތައް އަމާޒުވީ ސަޢޫދީގެ ތެލުގެ ތަންތަނާއި އަސްކަރީ މަރުކަޒުތަކަށް ކަމަށާއި، އެއީ މުޤައްދަސް ބިންތަކާ ދުރުގައި ހުރި ތަންތަން ކަމަށެވެ. ހޫޠީންގެ ލީޑަރު ޢަބްދުލްމަލިކް އަލްހޫޠީ މި ތުހުމަތު ސިފަކުރީ ބޮޑު ދޮގެއްގެ ގޮތުގައެވެ.

ނަމަވެސް މި ތުހުމަތާއެކު މުސްލިމް ޤައުމުތަކުގެ ނުރުހުން ހޫޠީންނަށް އަމާޒުވިއެވެ. އޯގަނައިޒޭޝަން އޮފް އިސްލާމިކް ކޯޕަރޭޝަނުން މިއީ މުޤައްދަސް ބިންތަކުގެ ޙުރުމަތަށް އަރައިގަތުން ކަމަށް ބުނެ ކުށްވެރިކުރިއެވެ. ޕާކިސްތާނުގެ ބޮޑުވަޒީރު ޝެހްބާޒް ޝަރީފް މިއީ ދަށު ދަރަޖައިގެ ޢަމަލެއް ކަމަށް ބުނެ ސަޢޫދީއަށް ތާއީދުކުރިއެވެ. އީރާނުގެ ޚާރިޖީ ވުޒާރާއިން ވެސް ބުނީ އިސްލާމީ މުޤައްދަސް ތަންތަނަށް ދޭ ކޮންމެ ހަމަލާއަކީ ކުށްވެރިކުރާ ކަމެއް ކަމަށެވެ.

ސެޕްޓެމްބަރު 17 ގައި ދެ ފަރާތުން ބަދަލުކުރި ހަމަލާތަކުގައި ފަސް ފުރާނަ ގެއްލިފައިވާއިރު އޭގެ ތެރޭގައި ކުޑަކުދިން ހިމެނެއެވެ. ސެޕްޓެމްބަރު 18 ގައި ހޫޠީން ބުނީ 24 ގަޑިއިރު ތެރޭ ސަޢޫދީން 26 ހަމަލާ ދީފައިވާ ކަމަށާއި، ހަފުތާއެއްގެ ތެރޭ 300 ހަމަލާ ދީފައިވާ ކަމަށެވެ.

އދ. ގެ ސަލާމަތީ މަޖިލީހުން ބުނީ ހޫޠީންގެ އަސްކަރީ ފުޅާކުރުމާއި ސަޢޫދީއަށް ދެމުންދާ ހަމަލާތަކުން ހަނގުރާމަ އިތުރަށް ފެތުރި، ކަނޑުމަގުގެ ސަލާމަތާއި ބައިނަލްއަޤްވާމީ ވިޔަފާރިއަށް ނުރައްކާވެދާނެ ކަމަށެވެ. ޔޫރަޕިއަން ޔޫނިއަންގެ ޚާރިޖީ ސިޔާސަތުގެ ވެރިޔާ ކަޔާ ކަލާސް ބުނީ ހޫޠީންގެ ހަމަލާތަކަކީ ބަލައިގަނެވޭނެ ކަމެއް ނޫން ކަމަށާއި، އެއީ ދުނިޔޭގެ އިޤްތިޞާދު ހަލާކުކުރާ ކަމެއް ކަމަށެވެ.

މި ހުރިހާ ކަމެއްގެ ތެރޭގައި އެންމެ ފާހަގަކުރެވޭ އެއް ކަމަކީ އެމެރިކާ ފަހަތަށް ޖެހިފައި އޮތުމެވެ. ސަޢޫދީގެ ވަލީޢަހުދު މުޙައްމަދު ބިން ސަލްމާން އެއް ހަފުތާ ތެރޭ ދެ ފަހަރު އެމެރިކާއިން ހޫޠީންނަށް ސީދާ ހަމަލާދިނުމަށް އެދުނު ނަމަވެސް، ރައީސް ޑޮނަލްޑް ޓްރަމްޕް އެކަމަށް އިންކާރުކުރިއެވެ. ޓްރަމްޕް ބުނީ އޭނާގެ ރަތް ރޮނގަކީ އެމެރިކާ ސީދާ ހަމަލާތަކުގައި ބައިވެރިވުން ކަމަށާއި، ހޫޠީން ގިނަ ބޯޓުފަހަރު ދޫކޮށްލާ ކަމަށެވެ.

އެމެރިކާއިން މިހާރު ދެނީ އިންޓެލިޖެންސާއި ޓާގެޓިންގ މަޢުލޫމާތު އެކަންޏެވެ. ސަޢޫދީއާއެކު 100 އަށްވުރެ ގިނަ އަސްކަރީ މުޝީރުން ހަރަކާތްތެރިވެއެވެ. މީގެ އިތުރުން އެމެރިކާގެ އޮފިޝަލުން ޢުމާނުގެ ވެރިރަށް މަސްކަޓްގައި ހޫޠީންނާ ބައްދަލުކޮށް، ސަޢޫދީއާ ގުޅުން ނެތް ބޯޓުފަހަރަށް ހަމަލާ ނުދޭނެ ކަމުގެ ޔަޤީންކަން ހޯދާފައިވާ ކަމަށް ރިޕޯޓްތައް ބުނެއެވެ.

ތަޖުރިބާކާރުން ދެކޭ ގޮތުގައި ހޫޠީން މި ވަގުތު ހަނގުރާމަ ފެށީ އެމީހުންގެ ބާރު އެންމެ ގަދަ ވަގުތު ކަމަށް ބަލައިގެންނެވެ. ސަޢޫދީގެ އެހީގައި ޔަމަނު ސަރުކާރުގެ ފައުޖުތައް ވަރުގަދަވަމުން އަންނާތީ، އިތުރަށް މަޑުކުރުމަކީ އެމީހުންނަށް ގެއްލުމެއް ކަމަށް ދެކެއެވެ. އަނެއް ބޭނުމަކީ ސަޢޫދީ އަލުން ވާހަކަތަކުގެ މޭޒުދޮށަށް ގެނައުމެވެ.

ހަނގުރާމަ ހުއްޓާލުމުގެ މަސައްކަތްތަކެއް ފަށާފައިވާ ކަމުގެ އިޝާރާތްތައް ވެސް އެބަހުއްޓެވެ. ޢުމާން މެދުވެރިކޮށް ދެ ހަފުތާގެ ވަގުތީ ހަނގުރާމަ ހުއްޓާލުމެއް ސަޢޫދީން ހުށަހެޅި ކަމަށް ލުބްނާނުގެ އަލްއަޚްބާރު ނޫހުން ރިޕޯޓްކުރިއެވެ. ނަމަވެސް ސަޢޫދީން މިކަން ރަސްމީކޮށް ކަށަވަރުކޮށްދީފައެއް ނުވެއެވެ. ޞަންޢާއިން ވެސް އަދި ޖަވާބެއް ދީފައެއް ނުވެއެވެ.

ދެން އޮތް ސުވާލަކީ މި ކަމަށް ނިމުމެއް އެބަ އޮތްތޯ އުފެދޭ ސުވާލެވެ. ކައިރި މުސްތަޤްބަލެއްގައި ބޮޑު ސުލްޙައެއް ފެނުމުގެ ފުރުޞަތު ކުޑަ ކަމަށް ގިނަ ތަޖުރިބާކާރުން ދެކެއެވެ. އޭގެ ސަބަބުތައް ގިނައެވެ.

ފުރަތަމަ ކަމަކީ، މައްކާގެ މައްސަލައާއެކު ސަޢޫދީއަށް ވަގުތުން ހޫޠީންނާއެކު އެއްބަސްވުމަކަށް އައުން އުނދަގޫވުމެވެ. ދެވަނަ ކަމަކީ، ބާބުލް މަންދަބުގެ ކޮންޓްރޯލް ހޯދައި ބާރުގަދަވެފައި ތިބި ވަގުތެއްގައި ހޫޠީން ދޫދޭން ބޭނުން ނުވުމެވެ. ތިންވަނަ ކަމަކީ، އެމެރިކާ ސީދާ ބައިވެރިނުވާތީ، ހޫޠީން ހުއްޓުވޭނެ ވަރުގަދަ ފިއްތުމެއް ސަޢޫދީއަށް ނެތުމެވެ.

ކުރު ރާސްތާގައި އެންމެ ގާތީ ޢުމާން މެދުވެރިވެގެން ވަގުތީ ހަނގުރާމަ ހުއްޓާލުމެއް ޤާއިމުވުމެވެ. ނަމަވެސް އެއީ ދާއިމީ ޙައްލެއް ނޫނެވެ. 2022 ވަނަ އަހަރުގެ ހަމަޖެހުން ދެމިއޮތީ އެ ވަގުތު ދެ ފަރާތުން ވެސް ހަނގުރާމަ ކުރިއަށް ގެންދަން ބޭނުން ނުވުމުންނެވެ. މި ފަހަރު އެ ހާލަތެއް ނެތެވެ.

ކުރިއަށް އޮތް ދުވަސްތަކުގައި ބަލަންޖެހޭ ތިން ކަމެއް އެބަ އޮތެވެ. ބާބުލް މަންދަބުގައި ހޫޠީން ސަޢޫދީއާ ގުޅުން ނެތް ބޯޓުފަހަރަށް ހަމަލާދޭން ފަށާތޯއެވެ. ޢުމާނުގެ ހުށަހެޅުމަށް ޞަންޢާއިން ދޭ ޖަވާބެވެ. އަދި އެމެރިކާގެ ސިޔާސަތު ބަދަލުވޭތޯއެވެ. މި ތިން ކަމުން މި ހަނގުރާމައިގެ މިސްރާބު ކަނޑައެޅިގެންދާނެއެވެ.