ހުޅުމާލޭގައި 3,000 ފްލެޓް އެޅުމުގެ ނަމުގައި 280 ފަރާތެއްގެ އަތުން 14 މިލިއަން ރުފިޔާ ނެގުމަށް ފަހު ފްލެޓެއް ނޭޅި، ފައިސާ ރީފަންޑް ނުކޮށް، ކުންފުނީގެ އެމްޑީ ފިލައިގެން ގޮސް، އިންޓަޕޯލް ރެޑް ނޯޓިސް ނެރެ، ލަންކާ އިން ހައްޔަރުކޮށް ރާއްޖެ ގެނެސް، 42 ޖިނާއީ ދައުވާ ކޮށް، ފަސް އަހަރު ޝަރީޢަތް ހިންގުމަށް ފަހު ކްރިމިނަލް ކޯޓުން މިއަދު ނިންމީ މިއީ ޖިނާއީ ކަމެއް ނޫން ކަމަށެވެ. މިއީ މަދަނީ ކަމެއް ކަމަށެވެ. ސީލައިފް ގްލޯބަލްގެ މެނޭޖިން ޑިރެކްޓަރު އަހުމަދު މޫސާ (އައްމަޓީ) ގެ މައްޗަށް ކުރި ހުރިހާ ދައުވާތައް ސާބިތުނުވާ ކަމަށް ހުކުމް ކޮށްފިއެވެ.

މި ހުކުމާ އެކު ސީލައިފް މައްސަލައިގެ ކުށްވެރިއެއް ނެތި ނިމެން ދިއުމުގެ ފުރުޞަތު ބޮޑުވެފައި ވާއިރު، ފައިސާ ގެއްލުނު 280 ފަރާތެއްގެ އިތުބާރު އަދުލުގެ ނިޒާމަށް އޮތީ ކިހާ ވަރަކަށް ހެއްޔެވެ؟

ސީލައިފް ގްލޯބަލް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑަކީ ސީލައިފް މޯލްޑިވްސް އާއި ދުބާއީގެ ދެ ކުންފުންޏެއް ގުޅިގެން 2014 ވަނަ އަހަރު ރެޖިސްޓާ ކުރި ފޮރިން އިންވެސްޓްމަންޓް ޖޮއިންޓް ވެންޗާ އެކެވެ. ހައުސިން ޑެވެލޮޕްމަންޓް ކޯޕަރޭޝަން (އެޗްޑީސީ) އާ އެކު 3,000 ހައުސިން ޔުނިޓް ހުޅުމާލޭގައި ތަރައްޤީ ކުރުމުގެ ފަސް އަހަރުގެ ކޮންޓްރެކްޓެއް ސޮއިކުރިއެވެ. ފުރަތަމަ ފިޔަވަހީގައި 800 އާއި 1,000 ދެމެދުގެ ފްލެޓް ދެ އަހަރު ތެރޭ ނިންމާނެ ކަމަށް އިޢުލާންކުރީ ބޮޑު އުންމީދަކާ އެކުގައެވެ.

ނަމަވެސް ޤާނޫނީ ވަކީލު މަރިޔަމް ޝުނާނާ ފާހަގަކުރެއްވި ފަދައިން، ޕްރޮޖެކްޓް ހަވާލުކުރެވުނީ އެ މަޝްރޫޢު ހިންގާނެ ޤާބިލުކަން ނެތް ކުންފުންޏަކާ އެވެ. ޑިއު ޑިލިޖެންސް ހެދީމާ ވެސް ޤާބިލުކަން ނެތް ކަން ފެންނަން ހުރި ކަމަށް ވެއެވެ. އިކޮނޮމިކް ވުޒާރާ އިން ސީލައިފް ފޮރިން އިންވެސްޓްމެންޓެއް ގޮތުގައި ރެޖިސްޓާކުރީ ބެކްގްރައުންޑް ޗެކެއް ވެސް ނެތި ކަމަށާއި، ފަހުން ބޭރުގެ ދެ ކުންފުނި ހިއްސާ ވިއްކާލީމާ ވެސް ފިޔަވަޅެއް ނޭޅި ކަމަށް ޝުނާނާ ވިދާޅުވެފައި ވެއެވެ.

ސީލައިފް އިން ފުރަތަމަ ފިޔަވަހީގައި 280 ފަރާތެއް އަތުން ބުކިން ފީ ގޮތުގައި ކޮންމެ މީހެއް 50,000 ރުފިޔާ ނެގިއެވެ. ބައެއް ފަރާތްތަކުން އެއަށް ވުރެ ގިނައިން ވެސް ދެއްކިއެވެ. ޑައުންޕޭމެންޓް ގޮތުގައި 1 މިލިއަން ރުފިޔާ ދެއްކި ފަރާތެއް ވެސް ހިމެނެއެވެ. ޖުމްލަ 14 މިލިއަން ރުފިޔާ އަށް ވުރެ ގިނައިން ސީލައިފް އިން ނެގިއެވެ.

ނަމަވެސް ފްލެޓް އެޅުމުގެ މަސައްކަތް ފެށިފައެއް ނުވެއެވެ. ބުކިން ފީ ދެއްކި ފަރާތްތަކާ އެކު ރަސްމީ އެގްރީމެންޓެއް ވެސް ސޮއިކޮށްފައެއް ނުވެއެވެ. ފައިސާ ރީފަންޑެއް ނުކުރިއެވެ. ކުންފުނީގެ މާލެ އޮފީސް ބަންދުކުރުމާ އެކު، ފައިސާ ދެއްކި ފަރާތްތައް ބެލީ ގޮތް ހުސްވެފައެވެ.

ކުންފުނީގެ އެމްޑީ ވ. ތިނަދޫ، އަހުމަދު މޫސާ މުޙައްމަދު (އައްމަޓީ) ރާއްޖެ ދޫކޮށް ފިލީ ޕްރޮޖެކްޓް ފެއިލްވެ ފައިސާގެ ޝަކުވާ ބޮޑުވީ ހިސާބުންނެވެ. 2018 ވަނަ އަހަރު ލޯޔަރު ޝުނާނާ 203 ފަރާތެއް ތަމްސީލު ކުރައްވައި ފުލުހުންނާއި އެންޓި-ކޮރަޕްޝަން ކޮމިޝަނަށް ޝަކުވާ ހުށަހެޅުއްވިއެވެ. 2019 ޖެނުއަރީ ގައި ސިވިލް ކޯޓުގައި ރާއްޖޭގެ ތާރީޚުގައި ހުށަހެޅުނު އެންމެ ބޮޑު ކްލާސް އެކްޝަން ލޯސޫޓް ފައިލްކުރިއެވެ. ސީލައިފް ގެ އިތުރުން އެޗްޑީސީ އާއި އިކޮނޮމިކް ވުޒާރާގެ މައްޗަށް ވެސް ދައުވާކުރީ ނެގްލިޖެންސް ގެ ސަބަބުންނެވެ.

2019 އެޕްރީލް ގައި އިންޓަޕޯލް ރެޑް ނޯޓިސް ނެރެ، ސްރީ ލަންކާ ގައި ހުރި އައްމަޓީ ހޯދީ 2021 ފެބްރުއަރީ ގައެވެ. ނަމަވެސް ލަންކާ ފުލުހުން އައްމަޓީ އާ ގުޅޭ ވަކި ތަޙުޤީޤެއް ހިންގަމުން ދިއުމުން، ރާއްޖެ ގެނައީ 2021 މާރިޗް 24 ގައެވެ.

ޕްރޮސެކިއުޓާ ޖެނެރަލްގެ އޮފީހުން 2021 މެއި 30 ގައި ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤާނޫނުލް ޢުޤޫބާތް (ޤާނޫނު ނަންބަރު 6/2014) ގެ ދަށުން 42 ދައުވާ އައްމަޓީ ގެ މައްޗަށް އުފުލީ ބޮޑެތި ދައުވާ ތަކެކެވެ. ޚިދުމަތުގެ ވައްކަމުގެ 12 ދައުވާ (ސެކްޝަން 214)، އެންޓްރަސްޓް ކުރެވޭ ފައިސާ ނުދީ ހިފެހެއްޓުމުގެ 25 ދައުވާ (ސެކްޝަން 215)، އަދި ވައްކަމާއި އޮޅުވާލުމާއި ހީލަތުގެ ފަސް ދައުވާ (ސެކްޝަން 210) ހިމެނެއެވެ. ކުށް ސާބިތުވި ނަމަ 65 އަހަރާ ހަމައަށް ޖަލު ހުކުމެއް އައީހެވެ.

ނަމަވެސް ފަސް އަހަރު ޝަރީޢަތް ހިންގުމަށް ފަހު ކޯޓުން ނިންމީ މިއީ ޖިނާއީ ކުށެއް ނޫން ކަމަށާއި މަދަނީ ކަމެއް ކަމަށެވެ.

މި މައްސަލައިގެ އެންމެ ބޮޑު ސުވާލަކީ މިއީ އެވެ. ޖިނާއީ ދައުވާ ކޯޓަށް ހުށަހެޅެނީ ހަމައެކަނި ޕްރޮސެކިއުޓާ ޖެނެރަލް ގެ އޮފީހުންނެވެ. ޕީޖީ އަކީ ދައުވާ ކުރުމުގެ ކުރީން ހެކި ބެލިކަން ޔަގީންކޮށް، ދައުވާ ކާމިޔާބު ކުރެވޭނެ ކަމުގެ އެކަށީގެންވާ ސަބަބު ހުރި ކަން ކަށަވަރުކޮށް، ކަމުގެ ޤާނޫނީ ބުރަދަން ވަޒަންކުރުމަށް ފަހު ދައުވާ ކުރާ ފަރާތެވެ. 42 ދައުވާ ހުށަހެޅީ ޤާނޫނުލް ޢުޤޫބާތުގެ ވައްކަމާއި ހީލަތާ ގުޅޭ ސެކްޝަންތަކުގެ ދަށުންނެވެ. އެ ހުރިހާ ދައުވާ ހުށަހެޅި އިރު، މިއީ ޖިނާއީ ކުށެއް ތޯ ނުވަތަ މަދަނީ ކޮންޓްރެކްޓް މައްސަލައެއް ތޯ ކަނޑައެޅުން ޕީޖީ ގެ ޒިންމާއެއް ނޫން ހެއްޔެވެ؟

މިއީ ކުޑަ މައްސަލައެއް ނޫނެވެ. ފައިސާ ގެއްލުނީ 280 ފަރާތެއްގެ އެވެ. ފަސް އަހަރު ކޯޓުން ބޭރު ނުކުރެވި ޝަރީޢަތް ހިންގީ  ކޯޓްގެ ވެސް ވަގުތާއި ވަސީލަތް ބޭނުންކޮށްގެންނެވެ. ދައުލަތުން ދައުވާ ކުރާ ނިޒާމުގައި ދައުވާ ކުރުމުގެ ކުރީން ފިލްޓަރެއް ނެތީ ހެއްޔެވެ؟ މިކަން ހާމަ ކޮށްދެނީ ދައުވާ ކުރުމުގެ ނިޒާމުގެ ބޮޑެތި ބާގަނޑުތަކެއް ހުރި ކަމެވެ.

ޕީޖީ އޮފީހުން ބުނީ ކޯޓުން ނިންމީ ހެކިތަކަށް ރިއާޔަތް ނުކޮށް ކަމަށް ގަބޫލުކުރެވޭތީ ހައި ކޯޓުގައި އިސްތިއުނާފް ކުރާނެ ކަމަށެވެ. ނަމަވެސް ޖިނާއީ ތޯ މަދަނީ ތޯ ކަނޑައެޅުން ފަސް އަހަރު ދެމިގެން ދިއުމަކީ އިންސާފު ހޯދާ ފަރާތްތަކަށް ލިބޭ ބޮޑު ނާއިންސާފެކެވެ.

ސީލައިފް މައްސަލައިގައި ޖިނާއީ ޝަރީޢަތް ހިންގަމުން ދިޔަ އިރު، މަދަނީ ފަޅީގައި ދައުލަތުން ވަނީ ޤުރުބާނީ ލިބުނު ފަރާތްތަކާ ސެޓެލްމަންޓް ހަދައިފައެވެ. ރައީސް ޞާލިޙް ގެ ދައުރުގައި 2019 ޖުލައި ގައި އެޗްޑީސީ އާއި ދައުލަތުން 203 ފަރާތަށް 45 މިލިއަން ރުފިޔާ ގެ ބަދަލު ދޭން އެއްބަސްވިއެވެ. ހަމައެހެންމެ ހުޅުމާލެ ފޭސް ދޭކުގައި ތަރައްޤީ ކުރި ވިނަރެސް ހައުސިން ޕްރޮޖެކްޓުން ފްލެޓް ގަތުމުގެ ފުރުޞަތު ވެސް ހުޅުވައިލިއެވެ.

އެ ހިސާބުން ބޮޑު މަންޒަރަށް ބަލައިލަންޖެހެއެވެ. ފައިސާ ނެގީ ސީލައިފް އިންނެވެ. ނަމަވެސް ބަދަލު ދެއްކީ ދައުލަތުންނެވެ. ރައްޔިތުންގެ ޓެކްސް ފައިސާ އިންނެވެ. ސިވިލް ކޯޓުގައި ސީލައިފް އިން ވެސް ބުނީ ފައިސާ ރީފަންޑް ކުރާން ޖެހޭ ކަމަށް ގަބޫލުކުރާ ކަމަށެވެ. ނަމަވެސް ކުންފުނީގެ ޢަމަލުތަކަށް އެމްޑީ ވަކިން ޒިންމާ ނުވާނެ ކަމަށް ސީލައިފް ޤަބޫލުކުރިއެވެ. އެ ހުއްޖަތް މިއަދު ކޯޓުން ވެސް ގަބޫލުކުރި ކަހަލައެވެ.

ސީލައިފް ގެ ވެރީން ގެ ފރާާތުން ދައުލަތުގެ އަތުން ވެސް ފައިސާ ހޯދަން މަސައްކަތް ކުރީ މި ޕްރޮޖެކްޓާ ގުޅިގެންނެވެ. ވ. ތިނަދޫ ގައި ލަގްޒަރީ ވިލާ އެޅުމުގެ ކޮންޓްރެކްޓް ބާތިލުކުރީމާ 12 މިލިއަން ޑޮލަރު ގެ ބަދަލެއް ދައުލަތުން ދޭން 2018 ފެބްރުއަރީ ގައި ކުރީ ސަރުކާރުން ސެޓެލްމަންޓް އެގްރީމެންޓެއް ހެދިއެވެ. ރައީސް ޞާލިޙް ގެ ސަރުކާރުގެ ހައުސިން ވުޒާރާ އިން 2018 މާރިޗް ގައި އެ އެގްރީމެންޓް ބާތިލުކުރިއެވެ. ސީލައިފް އިން 12 މިލިއަން ޑޮލަރު ހޯދަން ސިވިލް ކޯޓަށް ހުށަހެޅި ނަމަވެސް 2020 ޑިސެމްބަރު ގައި ކޯޓުން ނިންމީ ދައުލަތުން އެ ފައިސާ ދޭން ނުޖެހޭ ކަމަށެވެ.

ސީލައިފް މައްސަލައިގެ ފެށުމުން ފެށިގެން ނިމެންދެން ދައުލަތުގެ މުއައްސަސާތައް ފެއިލްވެފައި ވާ ކަން ސާފެވެ. ފުރަތަމައީ، ޤާބިލުކަން ނެތް ކުންފުންޏަކާ ބިލިއަނެއްހާ ރުފިޔާގެ ހައުސިން ޕްރޮޖެކްޓް ހަވާލުކުރީ ރަނގަޅަށް ބެލުމެއް ނެތިއެވެ. ދެވަނައީ، އެ ކުންފުނިން ފައިސާ ނަގަމުން ދިޔަ އިރު ވެސް އެޗްޑީސީ ގެ ވެސް އިކޮނޮމިކް ވުޒާރާ ގެ ވެސް މޮނިޓަރިންއެއް ނެތެވެ. ތިންވަނައީ، ކުންފުނީގެ ވެރިޔާ ފިލީމާ ވެސް ފިޔަވަޅު ލަސްވެ، ރެޑް ނޯޓިސް ނެރެވުނީ ގާތްގަނޑަކަށް އެއް އަހަރު ފަހުންނެވެ. ހަތަރު ވަނައީ، ޕީޖީ ދައުވާ ކުރީ ފަސް އަހަރު ފަހުން ކޯޓުން ބޭރުވާ ފެންވަރުގެ ދައުވާ ތަކެއް ކަމަށް ވެ ނިމުނީއެވެ.

ސީލައިފް ސެޓެލްމަންޓް ބޭނުންކޮށް ދައުލަތުގެ ތެރެއިން ވެސް ނާޖާއިޒު ފައިދާ ނެގީކަން 2024 ޑިސެމްބަރު ގައި ހާމަވީ ކަންތައްތަކުން ވެސް ފެނެއެވެ. ސީލައިފް ގެ ބުކިން ފީ ދެއްކީ ކަމަށް ބުނެ ފޭކް ޕޭމެންޓް ސްލިޕް ބޭނުންކޮށް ވިނަރެސް ފްލެޓް ނެގި ކަން ލީކުވި ލިޔެކިޔުންތަކުން ފެނި، އެޗްޑީސީ ގެ މެނޭޖިން ޑިރެކްޓަރު ވެސް އިސްތިއުފާ ދީ، ފުލުހުން ތަޙުޤީޤު ފެށިއެވެ.

ޕީޖީ ވަނީ ހައި ކޯޓުގައި އިސްތިއުނާފް ކުރާނެ ކަމަށް އިޢުލާންކޮށްފައެވެ. ނަމަވެސް އިސްތިއުނާފް ނިމެން ވެސް ކިހާ ދުވަހެއް ނަގާނެ ކަމެއް ނޭނގެއެވެ. ހައި ކޯޓުން ކްރިމިނަލް ކޯޓުގެ ނިންމުން ބާތިލުކުރާނެ ކަމެއް ވެސް ނޭނގެއެވެ.

ސާފުކޮށް ފެންނަން އޮތީ، 280 ފަރާތެއްގެ ފައިސާ ގެއްލި ނިމިފައި ވާ ކަމެވެ. ދައުލަތުން ބަދަލު ދީ ނިމިފައި ވާ ކަމެވެ. ޕީޖީ ދައުވާ ކޮށް ފެއިލްވެފައި ވާ ކަމެވެ. ކުށެއް ސާބިތުވާނެ މީހަކު ނެތް ކަމެވެ.

މި މައްސަލައިގެ ބޮޑު ސުވާލަކީ، ރާއްޖޭގެ ޖިނާއީ އަދުލުގެ ނިޒާމުގައި މިފަދަ ސްކީމެއް ހިންގައި، ގިނަ ބައެއްގެ ފައިސާ ނެގުމަށް ފަހު، ފައިސާ ރީފަންޑް ނުކޮށް ފިލައިގެން ދިޔުމަކީ ހަމައެކަނި "މަދަނީ" ކަމެއް ކަމަށް ބެލެވޭ ނަމަ، ދެން ހައުސިން ފްރޯޑް ގެ ޤުރުބާނީ ލިބޭ ފަރާތްތައް ޖިނާއީ އިންސާފު ހޯދާނީ ކޮން މަގަކުން ހެއްޔެވެ؟